Zelfidentificatie in cijfers: wat de biologie laat zien

Het debat over de zelfidentificatiewet gaat vaak over principes — het recht op zelfbeschikking tegenover de bescherming van vrouwenruimtes en -sport. Wie de cijfers erbij pakt, ziet dat de praktijk nauwer is dan het debat soms suggereert, en dat juist die nauwte een reden is om een deskundigenverklaring niet zomaar los te laten.

Hoe vaak wijkt geslacht af van het geboortepatroon?

Bij de overgrote meerderheid van pasgeborenen — naar schatting 98,98 procent — wordt geslacht bij geboorte correct vastgesteld als man (XY) of vrouw (XX). Een klein deel, rond de 0,018 procent, wordt geboren met niet-eenduidige geslachtskenmerken, bekend als intersekse-variaties of DSD (disorders of sex development). Later in de ontwikkeling doet zich bij ongeveer 1,72 procent een probleem voor in de seksuele ontwikkeling na de puberteit. Losstaand daarvan meldde in 2017 zo'n 1,65 procent van de bevraagden zich niet thuis te voelen bij het eigen geboortegeslacht; 0,3 procent identificeerde zich als het andere geslacht en in totaal zei 1,35 procent zich “beide, geen van beide, of anders” te voelen. Dat zijn wezenlijk andere aantallen dan de indruk die het publieke debat soms wekt.

Vrije genderexpressie bestaat al binnen het huidige recht

Een terugkerend argument vóór zelfidentificatie is dat mensen de vrijheid moeten hebben zich te kleden, te gedragen en te presenteren zoals zij willen. Die vrijheid bestaat in Nederland al, los van wat er in een geboorteakte staat: niemand wordt wettelijk verplicht zich aan een kledingnorm of rolpatroon te houden. De vraag bij de zelfidentificatiewet is dus niet of mensen zichzelf mogen zijn, maar of de juridische registratie van geslacht — met alle gevolgen die dat heeft voor bijvoorbeeld vrouwenruimtes, vrouwensport en statistiek — voortaan zonder onafhankelijke toets kan worden gewijzigd.

Waarom een deskundigenverklaring bescherming biedt

De huidige eis van een deskundigenverklaring is niet bedoeld om transgender personen te wantrouwen, maar om misbruik van de procedure te voorkomen — wat in de discussie wel “genderopportunisme” wordt genoemd: het aanvragen van een geslachtswijziging zonder dat daar een onderliggende genderincongruentie aan ten grondslag ligt, bijvoorbeeld om toegang te krijgen tot vrouwenruimtes of vrouwencompetities. Bij het schrappen van die toets valt de enige onafhankelijke drempel weg. Vrouwenorganisaties wijzen er daarbij op dat vrouwen al onevenredig vaak slachtoffer zijn van seksueel geweld — cijfers wijzen op zo'n 19 procent van vrouwen die te maken kreeg met gedwongen seksuele handelingen en 11 procent met verkrachting — en dat dit gegeven meeweegt bij de vraag wie onder welke voorwaarden toegang krijgt tot besloten vrouwenruimtes.

Wat er op het spel staat

Voorstanders van de zelfidentificatiewet stelden destijds dat een verklaring van een deskundige onnodig medicaliserend en vernederend is. Critici antwoorden dat juist de combinatie van een zeldzaam verschijnsel en verstrekkende juridische gevolgen vraagt om een zorgvuldige, onafhankelijke toets — niet om die toets af te schaffen. Voordat een dergelijke wet opnieuw op de agenda komt, is inzicht in de daadwerkelijke omvang van de doelgroep en in de maatschappelijke gevolgen onmisbaar; dat inzicht ontbrak grotendeels toen het wetsvoorstel destijds werd ingediend.